|
MUŞ İLİ KÜLTÜREL YERLERİ
ÖREN YERLERİ
VARTO KAYALIDERE ÖRENYERİ
(KALE ŞEHRİ)
Merkez İlçe'ye 40 km, Varto'ya 20 km uzaklıkta Kayalıkaya Köyü'ndedir. Bir
Urartu yerleşmesidir. İngiliz Arkeoloji Enstitüsü'nce Prof. Dr. Seton Lloyd ve
C.A. Burrey başkanlığında, 1965'de yapılan kazıda bulunmuştur. Kazılarda;
kale, tapınak, şarap mahzeni, mezar ve küçük buluntular ortaya çıkarılmıştır.
Urartu Kralı II. Sarduri devrine (MÖ. 764-735) tarihlenen kale, oldukça
sağlamdır. Avlusu taş döşemli tapınakta,oturur durumda MÖ VII yy'ın tunç aslan
heykeli, düğmeler, ok başları, tunç iğneler, aslan avı tasvirli kemer
parçaları ele geçmiştir Buluntular, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde
sergilenmektedir.
DOLABAŞ HÖYÜĞÜ
Malazgirt İlçesinin Dolabaş Köyü'ndedir. Bir Urartu yerleşmesidir. Koruma
altına alınmıştır. Kazı çalışmalarına henüz başlanmamıştır.
BOSTANKALE HÖYÜĞÜ
Malazgirt İlçesinin Botan köyündedir. Bir Urartu yerleşmesidir. Birinci
derecede sit alanı olarak koruma altına alınmıştır. Kazı çalışmaların henüz
başlanmamıştır.
MUŞ - YAĞCILAR (EVRAN) HÖYÜĞÜ
Yapılan araştırmalar daha çok belirli yerlerde yoğunlaştırılmış, bunun dışına
pek çıkılmamıştır. Alpaslan Barajı nedeniyle Murat Nehri boyunca araştırma
yapan M.S. Rothman, Yağcılar Höyüğü yakınındaki Yer oluk (Palas) ve
Bozbulut'ta (Komüs) bazı araştırmalar yapmış, ancak incelediğimiz höyükten söz
etmemiştir.Yağcılar Höyüğü, Muş'un 24 km. kuzey-batısında, Muş-Elazığ yolu
üzerinde, Mura Köprüsünü 1700 m. geçtikten sonra kuzeye ayrılan yolun 7.
km.'sinde, Yağcılar beldesi sınırları içinde yer almaktadır.
ARADERE KÖYÜ MEZARLIĞI
Malazgirt ilçesinin Arade Botan Köyü'ndedir. Atatürk Üniversitesinden bir
ekipçe yapılan yüzey araştırmaları sonunda önemli bulunmuştur. Kazı
çalışmalarına henüz başlanmamıştır.
MUŞ KALESİ
Muştadır. Haşmetli Bir görünüşü olan kale şehrin en eski yeridir. Kesin
tarihlenememektedir. Tabii afet, savaş ve diğer sebeplerle büyük hasar
görmüştür. Belediyece park olarak düzenlenmiştir. Günümüze halkın başlıca
piknik yerlerinden biridir.
HASBET KALESİ
Muş'un güneyindeki Kızılziyaret dağının doğu uzantısının bir yamacındadır.
Kimler tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir. 10 yıl öncesine kadar burçları
dimdik ayakta durmakta iken, define arayıcıları tarafından bugün tamamen harap
hale getirilmiştir.
MUŞET KALESİ
Muş'un güneyindeki Kızılziyaret dağındadır. Surlarının bir kısmı ayaktadır.
Kesin olarak ne zaman ve kimler tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir.
MALAZGİRT KALESİ
Malazgirt'tedir. Haşmetli bir görünümü sahiptir. Kalenin ilçeyi çepe çepe
çevreleyen bir birine paralel iki suru onarılmıştır. Tabii afetlerde surları
yıkılmıştır. Çeşitli zamanlarda onarılmıştır.
KATERİN (ZİNCİRLİ) KALESİ
Malazgirt ilçesi sınırları içersindeki Katerin Dağı üzerindedir. Rivayete göre
Malazgirt ile Katerin Kaleleri Kalın zincirlerden bir körü ile birbirlerine
bağlanmıştır.
MALAZGİRT - TIKIZLI KALESİ
Malazgirt ilçesinin Tıkızlı Köyündedir. Yapılan araştırmalar sonucunda kalenin
Urartulara ait olduğu belirlenmiştir. Kale bir tepe üzerinde büyük taşların
bir biri üzerine yığılması ile harçsız olarak yapılmıştır.Doğu Anadolu'da son
yıllarda yapılan bir çok araştırma ve kazıya karşın, bunları sınırlı bir alanı
kapsadığı ve özelliklede Van ili ve çevresinde yoğunlaştırıldıkları dikkati
çekmektedir. Bunun yanı sıra çok kısıtlı a olsa Ağrı ve Erzurum çevresinde
bazı yüzey araştırmaları ile Elazığ Bölgesinde de kurtarma kazıları
gerçekleştirilmiştir. Muş ve özellikle Malazgirt İlçesinde ise bugüne değin
kapsamlı bir araştırma yapılmamıştır diyebiliriz. Bu nedenle aşağıda ayrıntılı
olarak tanıtmaya çalışacağımız Kale, yörede antik yerleşimin yoğunluğunu ve
yeni araştırmaların sürdürülmesinin gerekliliği ortaya koyması açısından büyük
önem taşımaktadır. Kalıntıların bu günkü durumuna göre Kale'nin merkezi kısmı
yaklaşık 25-30 x 30-35 metrelik bir alanı çevrelemektedir. İç kalenin 4 m.
genişliğindeki kuzeydoğu ve kuzey sur duvarlarının yer 1,5-2m yüksekliği kadar
koruna bilmişliğini karşın dış sur duvarları bazı kısımlarda salt birkaç taş
sırası halinde günümüze gelmiştir. Tıkızlı Kalesinin sur duvarlarında
izlediğimiz, A. Çilingiroğlu tarafından "Kiklopik Yöntem" olarak adlandırılın
benzer duvar örgüsüdür. Yazıları nedeniyle Işpuini dönemine (İÖ. 830-810)
tarihlenen Zivistan ile Menua'ın egemenliğinde (İÖ. 810-786) yapıldığı kabul
edilebilir.
BOSTANKALE KALESİ
Malazgirt'te 10 km uzaklıktadır. Yapılan yüzey araştırmaları sonucunda kalenin
Urartulara ait olduğu tespit edilmiştir. Kale büyük bir kaya kütlesi oyularak
yapılmıştır.
KESİKBAŞ HAZİRESİ
Hazireden günümüze Hacı Şeref Cami duvarına bitişik 2 mezar kalmıştır. Bu
mezarlarda yakın geçmişte onarılmıştır. Kesikbaş Haziresi caminin doğu
duvarına bitiş dış cephede yer almaktadır. Mezarların sanduka kısmı ve
şahideleri mozaikli beton ile yenilenmiştir. Orijinal yapım malzemesi ve
şahideleri kayıp olmuştur. Mevcut mezar yapısı dikdörtgen Prizma konumunda
yerden 80-120 cm yüksekliğinde, üzeri demir kafes ile çevrili dış cephesi
Ahlat taşı ile kaplıdır. Rivayete göre bu zat savaşta başı gövdesinden
ayrılmış olmasına rağmen kopan başını koltuğunun altına alarak savaşmayı
sürdürmüş daha sonra bugünkü mezarının bulunduğu yere gelerek şehit oluğu
rivayet edilir.
YAPILAR
A) SİVİL MİMARİ
YILDIZLI HAN
Muş Şehir merkezinde yukarı çarşıdadır. 1307'de yapılmıştır. Selçuklu
eseridir. Bir bölümü yıkıldı ve ön yüzü onarım gördüğü için orijinal yapısın
kaybetmiştir Gönümüzde de kullanılmıştır. Muş'un bir Selçuklu yapısı olan
Arslanlı Handan Günümüze çok az şey kalmıştı. Bu hana Alaeddin Bey Çeşmesi
Alaeddin Beş Camisinin yanındadır. Cami ile aynı tarihte yapılmıştır.
MURAT IRMAĞI KÖPRÜSÜ
Muş - Varto yolu üzerinde Muş şehir merkezine 10 km uzaklıktadır. Bir Selçuklu
yapısıdır. Kesin tarihlenmemektedir. 1871 tarihli mermerden kitabesinin
onarımlarla ilgili olduğu sanılmaktadır. 143 m uzunluğunda, 4.77
genişliğindedir. Yüksekliği 16 - 18 m'dir. 12 gözlüdür. Günümüzde de
kullanılmaktadır.
HATUN KÖPRÜSÜ
Malazgirt'in girişindedir. Bir Selçuklu yapısıdır. 10 m uzunluğunda, 5 m
genişliğindedir. Günümüzde de kullanılmaktadır.
KIZ KÖPRÜSÜ
Malazgirt'te 2 km uzaklıktadır. İki yekpare taştan 3 m uzunluğunda, 1 m
genişliğindedir. Rivayete göre devrin kral kızlarından biri tarafından
yaptırılmıştır.
ALAEDDİN BEY HAMAMI
Muş şehir merkezindedir. Alaeddin bey tarafından Alaeddin bey Camisi ile aynı
tarihte yaptırılmıştır. Günümüzde de kullanılmaktadır. Muş tabii afetlerde
yıkılan diğer tarihi hamamları Güllü ve Dere Hamamlarıdır.
B) DİNSEL YAPILAR
ALAEDDİN BEY CAMİSİ
XVIII yy. başlarında şehrin valisi Alaeddin Bey tarafından yaptırılmıştır. Ana
mekanı kare planlıdır ve dokuz neflidir. Orta büyük ve yanlarda küçük
kubbelerle örtülüdür. Orta nefte yer alan mihrabı sutunçeler ve bitki
motifleriyle bezelidir. Taç kapının yanlarında kabartma kandil motifleri
vardır. Minaresi iki renkli kesme taştan yapılıdır. Kare kaideli silindir
gövdelidir. Gövdenin ortasında iç içe geçmiş çınar ağacını andırır bitkisel
motiflerden bir kuşak oluşturulmuştur.
HACIŞEREF CAMİSİ
Bir Selçuklu yapısı olan çok yıkık durumda Arslanlı Han'ın içindedir. Mimari
özelliklerinden XVII yy'la tarihlenmektedir. Ana mekanı kare planlıdır. Ana
mekan ortada büyük yanlarda basık kubbelerle örtülmüştür. Sade mihrabı
yuvarlak kemerli ve niş biçimindedir. Sonradan eklenen son cemaat yeri
ahşaptandır. Sivri kemeri niş biçiminde taç kapı kesme taştandır. 1902'de
yapıldığı anlaşılmaktadır. Bu yapıyı Abulhamit Han Efendi tarafından
yaptırılmıştır. 1318 senesinde yapıldı ve tarihe devretti.
ULU CAMİ
Alaeddin Bey ve Hacı Şeref camilerinin batısındadır. Moloz taştandır.
Kitabesizdir. Avlusunda yatan Şeyh Muhammed-i Mağribi tarafından 979'da
yaptırıldığı rivayet edilmektedir. Mimari özelliklerinden XIV. Yy'ın ikinci
yarısına tarihlenen cami, dikdörtgen planlıdır. Ana mekan, ortada kubbe,
yanlarda besik tonoz örtülüdür. Mihrap sadedir, kuzeyinde kesme taştan üç
kubbeli son cemaat yeri vardır. Kesme taştan sade taç kapı sivri kemerli niş
içindedir. Batı duvarı ışında öbür duvarlarda ikişer pencere vardır. Minaresi,
1968'de yapılmıştır.
BULANIK MOLLAKENT CAMİSİ
Bulanık ilçesinin Mollakent köyündedir. Bir Selçuklu yapısıdır. Şeyh İbrahim
tarafından 1290'da yaptırılmıştır Ahlat taşındadır. Dört kubbeli üç
pencerelidir. Koruma altına alınmıştır.
MOLLAKENT MEDRESESİ
Bulanık ilçesinin Mollakent Köyündedir. Bir Selçuklu Eseridir. Ahlat taşından
yapılmıştır. Şeyh İbrahim tarafından 1321'de yaptırılmıştır. İki büyük odası
birde salonu vardır. Her odada üçer kitaplık penceresi bulunmaktadır. Muş'un
günümüze ulaşmayan yalnızca tarihi kayıtlarda adı geçen diğer yapıları Mahmut
Paşa, Murat Paşa ve Alaettin Paşa medreseleridir.
BULANIK ESENLİK CAMİSİ
Bulanık ilçesinin Esenlik Köyündedir. Bir Selçuklu eseridir. Şeyh Abdulmelik
tarafında 1194'te ya0tırılmıştır. Ahlat taşındandır. Tek kubbeli, dört
pencereli, iki kapılı bir yapıdır. Kubbesinde ayrıca dört küçük pencere yer
almaktadır.
MUŞTAK BABA TÜRBESİ
Asıl adı Mustafa'dır. Bitlis'te doğmuştur, doğum tarihi tespit edilmemiştir.
Şairdir, bir süre medresede okudu Şemsi Bitlisi diye anılan bir Mürşit olan
amcası hacı Mahmut Hocadan bilgilendi, bir süre sonra Hacı Hasan Şirvani'nin
İrsat halkasına girdi burada Mutasavvuf şair oldu. Erzurum, İstanbul, Ankara,
Ayaş, Bağdat ve Hizana gitti. Eyüp Sultanda Selami Efendi Hanikahınde
postnişin oldu. Bir süre sonra memleketi Bitlis'e döndü Muştak Baba
gördüklerini, duyduklarını ASAR adlı eserinde topladı. El yazması bu eser
Süleymaniye Kütüphanesi Kütüphanesi Mahmut Efendi Bölümü 2421'de kayıtlıdır.
Divani basılmıştır. 1253 H (1838) yılında Bitlis'ten İstanbul'a giderken
uğradığı Muş'a 81 yaşında boğdurulur. Bir rivayete göre Muştak Baba Alaaddin
Bey(Paşa) tarafından davet Muş'a edilir. Ve boğdurulur. Bir rivayete göre de
Muştak babanın garip hallerini hazmedemeyen avam tabakası tarafından hayretle
karşılandığı için boğdurulmuştur. Diğer bir rivayete göre ise Zulümkar
Alaaddin Bey Muştak Babanın saray ile olan yakınlığını öğrenir ve zulmünü
sarayın duyacağı endişesi ile Muştak Babayı Muş'a davet eter ve boğdurur.
Müştak Baba Şehitlik mertebesine ulaşarak gece gündüz aşkıyla yanıp tutuşup
Allahına kavuşmuştur. Şahadetini daha önceden bildirdiği söylenir. Muştak Baba
mezarı Abdurrahım YEŞİLBAŞ isimli şahsın evinin avlusundadır. Tek bir mezar
olup, avlu zeminde 30 cm yükseklikte mozaikli beton ile yapılmış bir sanduka
ve yenilenmiş şahidelerin etrafı ve üzeri demir kafes içine alınmış
durumdadır. Mezarın orijinal şahideleride bu kafes içerisine muhafaza
edilmektedir. Bu tadilat 1983 yılında Taha YEŞİLBAŞ tarafından yapılan onarım
esnasında yapılmıştır.
İBRAHİM SAMİDİ (ZEMZEMİ)
Alaeddin Paşa Hamamının karşısındadır. İbrahim Samidinin Arabistandan geldiği
rivayet edilmektedir. Ziyaret yeridir. Buraya giden dileklerinin kabul için
dua ederler Yaygın bir inancı göre sıtmalı ve ruhi bozukluğu olanlar haftanın
Çarşamba günlerinde üç kere buraya getirilir ve türbenin içindeki çukur yerde
bırakılırsa hastalıklardan kurtulurlarmış.
ŞEYH MUHAMMED-İ MAĞRİBİ
Ulu Caminin avlusundadır. Şeyh Muhammed-i Mağribide İbrahim Samidi gibi arap
kökenli olduğu ve Ulu Cami yaptırdığı rivayet edilmektedir.
ŞEYH HALİL VE ŞEYH MUSTAFA
Kızılay binasının karşısındaki bahçe içerisindedir. Her iki türbe de Cuma
günleri ziyaret edilir. Yaygın bir rivayete göre her iki Şeyhin mezarları
10-12 yaşlarındaki bir çocuk tarafından yaptırılmıştır.
ŞEYH İBRAHİM HAZRETLERİ
Bulanık İlçesinin Esenli Köyündedir. Esenlik camisinin yakınındadır. Şeyh
İbrahim Mevlevi tarikatına mensup olduğu rivayet edilmektedir. Çeşitli
hastalıkları iyileştirdiğine inanılmaktadır.
ŞEYH ÖMER SAHUBİ
Bulanık ilçesinin Mollakent Köyündedir. Şeyh Ömer Sahubi'nin kendi rütbesi ile
türbenin yanındaki mutfak, misafirhane, ve genşçe avluyu sağlığında yaptığı
rivayet edilmektedir. Türbe halk arasında Çilehane diye anılmaktadır. İnanca
göre Sara ve hasta olanlar bu türbede bir gece kalırlar ise iyileşirler
|
